Қазіргі жоғары білім беру жүйесінде практикалық оқыту үдерісінің тиімділігі білімгердің бастапқы даярлық деңгейімен тікелей байланысты екені ғылыми-педагогикалық зерттеулерде дәлелденген. Осы тұрғыдан алғанда практиканың бастапқы диагностикалық кезеңі оқу үдерісінің формалды элементі ретінде емес, білімгердің танымдық, аналитикалық және әрекеттік әлеуетін кешенді түрде анықтайтын әдіснамалық негіз ретінде қарастырылады. Бұл кезең білім беру мазмұнын даралау, оқу тапсырмаларының күрделілік деңгейін ғылыми тұрғыда негіздеу және болашақ зерттеу әрекеттерінің нәтижелілігін болжау үшін маңызды құрал қызметін атқарады.
Бастапқы диагностика тек білім көлемін анықтаумен шектелмейді. Ол білімгердің ғылыми ойлау стилін, бақылау стратегияларын, деректермен жұмыс істеу қабілетін, сондай-ақ талдау логикасын кешенді бағалауға бағытталған. Сондықтан диагностикалық кезеңде пәндік дайындық, бақылау дағдылары және талдау әрекеттері өзара байланысқан когнитивтік жүйе ретінде қарастырылады. Бұл жүйелік көзқарас білімгердің тек ақпаратты меңгеру деңгейін ғана емес, оны практикалық жағдайда қолдану қабілетін де анықтауға мүмкіндік береді.
Пәндік дайындықтың мазмұны дәстүрлі түсініктегі білім көлемімен шектелмейді. Ол білімгердің ғылыми ұғымдар жүйесінде бағдарлана алу қабілетімен сипатталады. Ұғымдық бағдарлану – бұл білімгердің ғылыми категорияларды нақты жағдайларда дұрыс тануы, олардың арасындағы шекараны ажырата білуі және жаңа контексте қолдана алу қабілеті. Мұндай қабілет білімгердің теориялық білімінің тереңдігін ғана емес, оның икемділігін де көрсетеді. Ғылыми ұғымдарды меңгеру иерархиялық құрылымды түсінумен тығыз байланысты. Егер білімгер ұғымдарды оқшау элементтер ретінде емес, жүйенің құрамдас бөліктері ретінде қабылдай алса, онда ол күрделі биологиялық құбылыстарды дұрыс интерпретациялай алады. Бұл өз кезегінде бақылау мен талдау әрекеттерінің сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан бастапқы диагностикада ұғымдарды жай қайталау емес, олардың арасындағы байланыстарды түсіну деңгейі бағаланады.
Пәндік дайындықты сандық тұрғыда бағалау мәселесі қазіргі педагогикалық өлшемнамада ерекше маңызға ие, себебі білімгердің теориялық білімінің сапасын тек сапалық сипаттамалармен шектеу оның нақты кәсіби даярлық деңгейін толық ашуға мүмкіндік бермейді. Осыған байланысты ғылыми-әдістемелік зерттеулерде ұғымдық бағдарлану коэффициенті (UOK) білімгердің пәндік даярлығын кешенді бағалаудың тиімді құралы ретінде ұсынылады.
Бұл формула үш негізгі когнитивтік компоненттің интеграциясын көрсетеді.
Бірінші компонент – T (ұғымды тану дәлдігі) – білімгердің ғылыми ұғымды дұрыс идентификациялау қабілетін сипаттайды. Бұл жерде тек ұғымның атауын білу емес, оның мазмұнын нақты және дәл түсіну маңызды. Танудың дәлдігі білімгердің ұғымды басқа ұқсас ұғымдардан ажыратпай-ақ тануымен емес, оны ғылыми контексте дұрыс сәйкестендіруімен анықталады. Мысалы, білімгер «экожүйе» ұғымын тек анықтамалық деңгейде емес, нақты табиғи жағдайларда (орман, шөл, агроэкожүйе) дұрыс тануы тиіс. Бұл көрсеткіш, әдетте, тест тапсырмалары, сәйкестендіру, терминологиялық талдау арқылы бағаланады.
Екінші компонент – A (ұғымдарды ажырату қабілеті) – білімгердің ұғымдар арасындағы айырмашылықтарды анықтай алу деңгейін көрсетеді. Бұл аналитикалық ойлаудың маңызды индикаторы болып табылады. Егер білімгер ұқсас ұғымдарды (мысалы, «морфология» мен «анатомия», «популяция» мен «қауымдастық») нақты ажырата алмаса, онда оның пәндік білімі жүйесіз сипатта болады. А компоненті білімгердің салыстыру, жіктеу, классификациялау дағдыларымен тығыз байланысты және көбінесе салыстырмалы тапсырмалар, концептуалдық карталар, логикалық схемалар арқылы бағаланады.
Үшінші компонент – P (ұғымды практикада қолдану деңгейі) – ең жоғары деңгейлі когнитивтік көрсеткіш болып табылады, себебі ол білімгердің теориялық білімін нақты жағдайларда пайдалану қабілетін сипаттайды. Бұл жерде білімгер ұғымды тек түсініп қана қоймай, оны жаңа, кейде стандартты емес жағдайларда қолдана білуі қажет. Мысалы, «экологиялық факторлар» ұғымын білімгер табиғи ортадағы нақты құбылыстарды талдау кезінде қолдана алуы тиіс. Бұл компонент көбінесе кейс-тапсырмалар, зерттеу жобалары, практикалық жұмыстар арқылы бағаланады.
Осы үш компоненттің орташа арифметикалық мәні ретінде есептелетін UOK көрсеткіші білімгердің пәндік даярлығының интегралды деңгейін сипаттайды. Оның артықшылығы – әртүрлі когнитивтік деңгейлерді (білу, түсіну, қолдану) бір жүйеге біріктіріп, білімгердің дайындық деңгейін сандық түрде көрсетуінде.
UOK көрсеткішін интерпретациялау деңгейлері:
Бақылау – ғылыми зерттеудің бастапқы және маңызды кезеңдерінің бірі. Ол табиғи немесе зертханалық ортада ақпарат жинаудың негізгі тәсілі болып табылады. Алайда бақылау барлық белгілерді тіркеу емес, маңызды ақпаратты іріктеу, оны жүйелеу және контекстпен байланыстыру үдерісі болып табылады. Сондықтан бақылау дағдылары білімгердің тек зейін деңгейін емес, оның аналитикалық ойлау қабілетін де көрсетеді.
Ғылыми бақылау сапасы бірнеше параметр арқылы анықталады: селективтілік, дәлдік, қайталанымдылық және контекстілік. Селективтілік – маңызды белгілерді таңдай алу қабілеті[cite: 124]; дәлдік – алынған деректердің шынайылығы; қайталанымдылық – нәтижелердің тұрақтылығы; контекстілік – орта факторларын ескеру деңгейі. Бұл параметрлердің жиынтығы бақылаудың ғылыми деңгейін анықтайды.
Жоғары BSK деңгейі білімгердің ғылыми бақылау жүргізу қабілетінің қалыптасқанын көрсетеді.
Талдау – жиналған деректерді мағыналы құрылымға айналдыру процесі. Бұл кезеңде білімгер деректерді тек сипаттап қана қоймай, оларды салыстырады, жіктейді, құрылымдайды және ғылыми негізделген қорытынды жасайды. Талдау әрекеті ғылыми пайымдаудың негізгі көрсеткіші болып табылады[cite: 136].
Талдау бірнеше сатылардан тұрады: деректерді декомпозициялау, байланыстарды анықтау, модель құру және нәтижелерді бағалау. Бұл сатылар білімгердің логикалық ойлауын, жүйелік талдау қабілетін және ғылыми аргументациясын сипаттайды. Аналитикалық қабілетті бағалау үшін аналитикалық трансформация индексі (ATI) қолданылады.
Бұл көрсеткіш білімгердің деректерді ғылыми тұрғыда өңдеу деңгейін сипаттайды.
Пәндік дайындық, бақылау және талдау өзара тығыз байланысты компоненттер болып табылады. Сондықтан оларды кешенді түрде бағалау үшін интегралды көрсеткіш қолданылады:
Бұл көрсеткіш білімгердің практикалық ортада дербес әрекет етуге дайындық деңгейін анықтайды.
DM жоғары болған жағдайда білімгер зерттеушілік әрекетке толық дайын болып саналады.
Диагностикалық нәтижелерді интерпретациялау білім беру процесін даралауға мүмкіндік береді. Жоғары деңгей – білімгердің толық дайын екенін көрсетсе, орташа деңгей әдістемелік қолдауды қажет етеді, ал төмен деңгей базалық даярлықты күшейтуді талап етеді. Осылайша, бастапқы диагностикалық кезең тек бағалау құралы емес, ол оқу үдерісін ғылыми негізде ұйымдастырудың маңызды механизмі болып табылады. Бұл кезең білімгердің зерттеушілік әлеуетін анықтап қана қоймай, оны дамытуға бағытталған стратегияларды қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі педагогикалық парадигмада диагностика білім алушыны пассивті бақылау объектісі ретінде емес, белсенді таным субъектісі ретінде қарастыруға негізделеді. Осы тұрғыдан алғанда диагностикалық кезең білімгердің жеке ерекшеліктерін, когнитивтік стильдерін және оқу стратегияларын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде оқыту процесін тұлғалық-бағдарлы бағытта ұйымдастыруға жағдай жасайды. Сонымен қатар, диагностика нәтижелері білім беру мазмұнын бейімдеуге, оқу тапсырмаларын саралауға және оқыту әдістерін жетілдіруге негіз болады. Бұл әсіресе практикалық оқыту жағдайында маңызды, өйткені әр білімгердің дайындық деңгейі әртүрлі болады.
Жалпы алғанда, практиканың бастапқы диагностикалық кезеңі – білімгердің пәндік дайындығын, бақылау және талдау дағдыларын анықтаудың ғылыми негізделген жүйесі. Ол практикалық оқытудың сапасын арттыруға, зерттеушілік дағдыларды дамытуға және кәсіби құзыреттілікті қалыптастыруға бағытталған маңызды педагогикалық құрал болып табылады.
Диагностикалық әдістерді қаншалықты түсінгеніңізді тексеру үшін тапсырмаларға көшіңіз.
1.4 Білімді бекіту тапсырмалары