3 ПРАКТИКА НӘТИЖЕЛЕРІН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ СТУДЕНТ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ МОНИТОРИНГІ

Қазіргі жоғары және кәсіби білім беру жүйесінде білім алушының даярлық деңгейін бағалау тек білім көлемін өлшеумен шектелмей, оның кәсіби әрекетке дайындық деңгейін кешенді түрде айқындауға бағытталады. Әсіресе биология, экология, фитосанитария, орман шаруашылығы сияқты табиғи нысандармен тікелей өзара әрекеттесуді талап ететін салаларда бағалау үдерісі білім алушының тек теориялық дайындығын емес, нақты жағдайларда шешім қабылдау, деректерді интерпретациялау және ғылыми негізделген қорытынды жасау қабілеттерін қамтуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, кәсіби даярлықты бағалаудың критериалды жүйесі білім алушының әрекет нәтижелерін алдын ала анықталған, ғылыми негізделген және өлшенетін көрсеткіштер арқылы бағалауға мүмкіндік беретін әмбебап әдіснамалық құрал ретінде ерекше мәнге ие.

Критериалды бағалау жүйесінің іргелі ерекшелігі – оның нәтижеге бағытталған сипаты. Бұл жүйеде бағалау «қанша білім меңгерді?» деген сұраққа емес, «білімді қандай жағдайда, қандай сапада және қандай тиімділікпен қолдана алады?» деген мәселеге негізделеді. Яғни, білім алушының кәсіби құзыреттілігі нақты әрекеттер арқылы айқындалады: бақылау жүргізу, өлшеу нәтижелерін тіркеу, деректерді талдау, биологиялық құбылыстардың себеп-салдарлық байланыстарын анықтау және алынған нәтижелерді ғылыми тұрғыдан негіздеу. Мұндай тәсіл білім нәтижесін формалды көрсеткіштен нақты кәсіби қабілет деңгейіне көшіруге мүмкіндік береді.

Критериалды бағалаудың негізгі артықшылықтарының бірі – оның объективтілігі. Бағалау процесі субъективті пікірлерге емес, нақты критерийлерге, дескрипторларға және индикаторларға сүйенеді. Әрбір көрсеткіш алдын ала анықталып, білім алушыға түсінікті түрде ұсынылады, бұл өз кезегінде бағалаудың ашықтығын және әділдігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, өлшенетіндік қасиеті бағалау нәтижелерін сандық көрсеткіштер арқылы тіркеуге, салыстыруға және талдауға мүмкіндік береді. Бұл білім алушылардың кәсіби даму динамикасын бақылауға және әртүрлі топтар немесе кезеңдер арасындағы айырмашылықтарды анықтауға жағдай жасайды.

Қайта тексерілу мүмкіндігі де критериалды бағалаудың маңызды ғылыми талаптарының бірі болып табылады. Бірдей критерийлер мен әдістемелер қолданылған жағдайда бағалау нәтижелері қайта жүргізілген өлшеулерде ұқсас нәтижелер беруі тиіс. Бұл әсіресе ғылыми-практикалық бағыттағы пәндерде, соның ішінде биологиялық зерттеулерде ерекше маңызды, себебі деректердің сенімділігі мен дәлдігі кәсіби шешімдердің сапасына тікелей әсер етеді.

Табиғи ортада жүргізілетін практикалық жұмыстар контекстінде критериалды бағалаудың маңызы одан әрі арта түседі. Биологиялық нысандармен жұмыс істеу барысында көптеген айнымалылар (климаттық жағдайлар, топырақ құрамы, ылғал деңгейі, антропогендік әсерлер) нәтижеге ықпал етеді. Сондықтан білім алушының әрекетін бағалау тек соңғы нәтижеге емес, процестің өзіне, қолданылған әдістердің дұрыстығына, деректердің дәлдігіне және олардың ғылыми интерпретациясына негізделуі қажет. Мысалы, өсімдіктің өсу қарқынын зерттеу кезінде тек алынған сандық көрсеткіштер емес, өлшеу әдістемесінің сақталуы, бақылаудың жүйелілігі және нәтижелерді түсіндіру сапасы да бағалау объектісі болуы тиіс.

Осылайша, критериалды бағалау жүйесі табиғи-ғылыми бағыттағы білім беруде кәсіби құзыреттілікті объективті, дәл және кешенді бағалауға мүмкіндік береді. Ол білім алушыны тек білімді игеруші емес, оны ғылыми негізде қолдана алатын, дербес шешім қабылдайтын және өз әрекетін талдай алатын кәсіби субъект ретінде қалыптастыруға бағытталған.

Биологиялық нысанды тану – кәсіби даярлық құрылымындағы ең бастапқы әрі жүйе құраушы компоненттердің бірі болып табылады. Бұл құзыреттілік білім алушының тірі ағзаларды ғылыми классификация талаптарына сәйкес дәл анықтай алуымен қатар, олардың морфологиялық, анатомиялық және экологиялық ерекшеліктерін кешенді түрде талдай білу қабілетін қамтиды. Яғни, биологиялық нысанды тану тек сыртқы белгілерді сипаттаумен шектелмей, сол белгілердің жүйелік орны мен функционалдық маңызын түсінумен тікелей байланысты.

Ғылыми тұрғыдан бұл құзыреттілік биологияның негізгі бөлімдерімен (систематика, морфология, ecology, физиология) интеграцияланған сипатқа ие. Білім алушы нысанды анықтау барысында тек жеке белгілерге сүйенбей, оларды белгілі бір таксономиялық жүйеге сәйкестендіреді, ұқсас түрлермен салыстырады және диагностикалық айырмашылықтарды нақты айқындайды. Бұл процесте бақылаудың нақтылығы, жүйелілігі және дәлдігі шешуші рөл атқарады. Себебі биологиялық нысандар көбіне сыртқы белгілері бойынша ұқсас болуы мүмкін, ал олардың арасындағы айырмашылықтар тек нақты, ғылыми тұрғыдан маңызды детальдар арқылы анықталады.

Биологиялық нысанды тану дағдысы кәсіби қызметтің көптеген түрлерінің негізін құрайды. Мысалы, фитосанитариялық бақылауда зиянкестер мен ауру қоздырғыштарды дәл анықтау, орман шаруашылығында ағаш түрлерін ажырату, экологиялық мониторингте биоалуантүрлілікті бағалау – барлығы осы құзыретке сүйенеді. Сондықтан бұл қабілеттің қалыптасу деңгейі болашақ маманның кәсіби тиімділігін айқындайтын маңызды индикаторлардың бірі болып табылады.

Ұсынылған кестеде биологиялық нысанды тану құзыреттілігін бағалаудың негізгі критерийлері жүйеленіп, олардың ғылыми мазмұны мен өлшенетін көрсеткіштері нақты айқындалған. Бұл құрылым кәсіби даярлықты формалды түрде емес, нақты әрекет нәтижелері арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Әрбір критерий білім алушының кәсіби ойлау деңгейінің белгілі бір аспектісін сипаттай отырып, кешенді құзыреттіліктің қалыптасуын диагностикалауға бағытталған.

Бірінші критерий – таксономиялық дәлдік – биологиялық нысанды ғылыми жүйелеу негізінде дұрыс анықтау қабілетін көрсетеді. Бұл деңгейде білім алушы организмді түр, туыс және тұқымдас деңгейінде қателіксіз сәйкестендіруі тиіс. Аталған критерий когнитивтік құзыреттіліктің өзегін құрайды, себебі ол жүйелік білімнің тереңдігін және классификациялық принциптерді түсіну дәрежесін айқындайды. Егер бұл деңгейде қателік жіберілсе, кейінгі талдау кезеңдерінің барлығы бұрмалануы мүмкін, сондықтан таксономиялық дәлдік кәсіби әрекеттің бастапқы және шешуші кезеңі болып табылады.

Екінші критерий – диагностикалық белгілерді анықтау – білім алушының морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерді дәл ажырата алу қабілетін сипаттайды. Мұнда тек белгілерді атау жеткіліксіз, олардың ішінде негізгі, анықтаушы (диагностикалық) белгілерді бөліп көрсету маңызды. Бұл критерий бақылаудың сапасын және ғылыми дәлдігін көрсетеді. Практикада білім алушы көптеген белгілердің ішінен нақты сол нысанды анықтайтын ерекшеліктерді таңдай алуы тиіс, бұл оның аналитикалық іріктеу қабілетінің дамығанын білдіреді.

Үшінші критерий – салыстырмалы талдау – биологиялық нысанды ұқсас түрлермен салыстыра отырып, олардың айырмашылықтарын ғылыми негізде дәлелдеу қабілетін қамтиды. Бұл критерий аналитикалық құзыреттіліктің жоғары деңгейін көрсетеді, себебі білім алушы тек бақылаумен шектелмей, бірнеше нысан арасындағы байланыстарды, ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтайды. Салыстырмалы талдау барысында дәлелділік, логикалық жүйелілік және ғылыми негіздеме маңызды рөл атқарады. Бұл дағды кәсіби қызметте, әсіресе диагностика және мониторинг кезінде ерекше қажет.

Төртінші критерий – ғылыми тілдің қолданылуы – білім алушының терминологиялық сауаттылығын және кәсіби коммуникация мәдениетін бағалауға бағытталған. Биология саласында ғылыми терминдерді дұрыс қолдану тек тілдік дағды емес, сонымен қатар ғылыми ойлаудың көрсеткіші болып табылады. Терминдердің дәл және орынды қолданылуы білім алушының ұғымдарды дұрыс түсінгенін және оларды ғылыми контексте пайдалана алатынын дәлелдейді. Бұл критерий когнитивтік және коммуникативтік құзыреттердің тоғысында орналасқан.

Жалпы алғанда, кестеде ұсынылған критерийлер өзара тығыз байланыста әрекет етеді және биологиялық нысанды тану үдерісінің толық циклін қамтиды: тану (таксономия), ажырату (диагностика), талдау (салыстыру) және сипаттау (ғылыми тіл). Мұндай кешенді бағалау жүйесі білім алушының кәсіби даярлығын объективті түрде анықтауға, оның күшті және әлсіз жақтарын нақтылауға және оқу процесін мақсатты түрде жетілдіруге мүмкіндік береді. Бұл критерийлер білім алушының тек «тану» емес, ғылыми ойлау әрекетін жүзеге асыру қабілетін де бағалауға мүмкіндік береді.

Ұсынылған кесте морфологиялық талдаудың сапасын бағалауға арналған негізгі өлшемдерді жүйелей отырып, білім алушының кәсіби даярлығының маңызды құрамдас бөлігі – құрылымдық-биологиялық ойлау қабілетін диагностикалауға мүмкіндік береді. Морфологиялық талдау биологиялық нысанды сипаттаудың базалық кезеңі болғанымен, оның ғылыми деңгейде орындалуы бірқатар өзара байланысты көрсеткіштерге тәуелді. Сондықтан бағалау тек сипаттаудың бар-жоғын емес, оның толықтығын, жүйелілігін, дәлдігін және ғылыми интерпретациясын кешенді түрде қамтуы тиіс.

Бірінші өлшем – толықтық – морфологиялық сипаттаманың қамтылу деңгейін анықтайды. Бұл критерий бойынша білім алушы нысанның барлық негізгі құрылымдық бөліктерін (мысалы, өсімдік үшін – тамыр, сабақ, жапырақ, гүл, жеміс) толық сипаттауы қажет. Толықтық деңгейі «жоғары», «орташа», «төмен» сияқты индикаторлар арқылы сараланады. Жоғары деңгейде барлық маңызды элементтер жүйелі түрде қамтылса, төмен деңгейде негізгі бөліктердің бірқатары ескерілмей қалады. Бұл көрсеткіш когнитивтік құзыреттілікпен тығыз байланысты, себебі ол білім алушының нысан құрылымы туралы базалық білімінің толықтығын көрсетеді.

Екінші өлшем – жүйелілік – морфологиялық сипаттаманың логикалық құрылымын бағалайды. Ғылыми сипаттама белгілі бір реттілікпен (жалпыдан жекеге, сыртқыдан ішкіге, вегетативтік мүшелерден генеративтік мүшелерге) берілуі тиіс. Жүйелілік білім алушының ақпаратты ұйымдастыру және құрылымдау қабілетін көрсетеді. Егер сипаттама ретсіз, жүйесіз берілсе, ол ғылыми мазмұнның дұрыс қабылдануына кедергі келтіреді. Сондықтан бұл критерий кәсіби ойлаудың логикалық және құрылымдық аспектілерін бағалауда маңызды орын алады.

Үшінші өлшем – дәлдік – қолданылған морфологиялық терминдердің дұрыстығын және ғылыми нақтылығын сипаттайды. Бұл жерде терминологиялық қателердің саны негізгі индикатор ретінде алынады. Биологиялық сипаттамада терминдердің дәл қолданылуы аса маңызды, себебі бір ғана терминнің қате қолданылуы нысанның құрылымын бұрмалап көрсетуі мүмкін. Дәлдік деңгейі білім алушының теориялық дайындығын ғана емес, оның кәсіби тілдік мәдениетін де айқындайды. Бұл өлшем когнитивтік және коммуникативтік құзыреттердің өзара байланысын көрсетеді.

Төртінші өлшем – интерпретация – морфологиялық белгілер мен олардың функциялары арасындағы байланысты түсіндіру қабілетін бағалайды. Бұл ең жоғары деңгейлі көрсеткіштердің бірі болып табылады, себебі ол білім алушының жай сипаттаудан ғылыми түсіндіруге көшу қабілетін айқындайды. Мысалы, жапырақтың үлкен болуы – фотосинтез қарқындылығының жоғарылауымен, ал қалың кутикула – құрғақ ортаға бейімделумен байланысты екендігін түсіндіру интерпретациялық деңгейдің көрсеткіші болып табылады. Бұл өлшем аналитикалық құзыреттіліктің қалыптасуын сипаттайды.

Жалпы алғанда, ұсынылған өлшемдер морфологиялық талдаудың толық ғылыми циклін қамтиды: құрылымды қамту (толықтық), ақпаратты ұйымдастыру (жүйелілік), ғылыми дәлдік (терминология) және функционалдық түсіндіру (интерпретация). Бұл жүйе білім алушының тек сипаттау қабілетін ғана емес, оның биологиялық ойлау деңгейін, ғылыми пайымдауын және кәсіби тілін кешенді түрде бағалауға мүмкіндік береді. Мұндай көпөлшемді бағалау тәсілі морфологиялық талдауды формалды тапсырмадан ғылыми-зерттеушілік әрекет деңгейіне көтереді. Морфологиялық талдау кәсіби даярлықтың сапалық көрсеткішін айқындайды, себебі ол білім алушының объектіні тұтас жүйе ретінде қабылдау қабілетін көрсетеді.

Биометрия – биологиялық нысандардың сандық параметрлерін өлшеуге, тіркеуге және талдауға негізделген кәсіби әрекет түрі ретінде ғылыми зерттеудің маңызды бағыты болып табылады. Бұл салада алынатын нәтижелердің сапасы тек өлшенген көрсеткіштердің мәнімен емес, сол нәтижелердің қалай алынғанымен, яғни қолданылған әдістеменің дұрыстығымен, өлшеу дәлдігімен және деректерді өңдеу сапасымен тікелей байланысты. Сондықтан биометриялық әрекет кәсіби құзыреттіліктің операциялық және аналитикалық компоненттерінің тоғысында жүзеге асатын күрделі процесс ретінде қарастырылады.

Биометриялық бағалау жүйесінде негізгі назар тек соңғы нәтижеге емес, бүкіл өлшеу және талдау үдерісіне аударылады. Себебі биологиялық нысандармен жұмыс істеу барысында алынған деректер әртүрлі сыртқы және ішкі факторларға тәуелді болуы мүмкін (температура, ылғалдылық, құралдың күйі, өлшеу әдісі және т.б.). Осыған байланысты бағалау критерийлері білім алушының әрекетін кезең-кезеңімен талдауға мүмкіндік беретін нақты көрсеткіштерге негізделеді.

Микроскопияда бағалаудың алғашқы және іргелі критерийі – микроскопты дұрыс баптау. Бұл білім алушының құралмен жұмыс істеу мәдениетін және техникалық құзыреттілігін көрсетеді. Микроскопты дұрыс баптау оптикалық жүйені реттеу (жарық көзі, конденсор, диафрагма), объектив пен окулярды дұрыс таңдау, фокустау дәлдігін қамтамасыз ету сияқты әрекеттерді қамтиды. Егер бұл кезең дұрыс орындалмаса, алынған бейне сапасы төмендеп, кейінгі талдау қате нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан бұл критерий операциялық құзыреттіліктің негізін құрайды.

Екінші маңызды критерий – препарат дайындау сапасы. Микроскопиялық зерттеудің дәлдігі көп жағдайда зерттелетін материалдың дұрыс дайындалуына тәуелді. Препарат дайындау барысында үлгінің тазалығы, кесінді қалыңдығының біркелкілігі, бояу әдісінің дұрыстығы және жабын әйнектің дұрыс орналастырылуы ескеріледі. Сапасыз дайындалған препарат микроскопиялық құрылымдардың бұрмалануына немесе көрінбеуіне әкеледі. Бұл критерий білім алушының тәжірибелік дағдылары мен әдістемелік дәлдігін көрсетеді.

Үшінші критерий – микроскопиялық құрылымдарды тану – білім алушының когнитивтік және аналитикалық құзыреттерінің деңгейін сипаттайды. Мұнда білім алушы жасуша, ұлпа немесе микроорганизм құрылымдарын дұрыс анықтап, олардың негізгі элементтерін (ядро, цитоплазма, жасуша қабырғасы, органоидтар және т.б.) ажырата білуі тиіс. Бұл қабілет теориялық білімнің практикалық жағдайда қолданылуын көрсетеді және кәсіби даярлықтың маңызды көрсеткіші болып табылады.

Төртінші критерий – микродеңгейдегі белгілерді ғылыми сипаттау – микроскопиялық бақылаудың ең жоғары деңгейін қамтиды. Бұл жерде білім алушы тек құрылымды танып қана қоймай, оны ғылыми тілде сипаттап, оның функциясын, маңызын және басқа құрылымдармен байланысын түсіндіруі қажет. Мысалы, жасуша қабырғасының қалыңдығын оның қорғаныш қызметімен немесе хлоропласттардың орналасуын фотосинтез процесімен байланыстыру – интерпретациялық деңгейдің көрінісі болып табылады. Бұл критерий аналитикалық және рефлексивтік құзыреттердің қалыптасуын айқындайды.

Жалпы алғанда, микроскопияны бағалау жүйесі кәсіби әрекеттің толық циклін қамтиды: құралды дайындау (техникалық деңгей), зерттеу материалын әзірлеу (практикалық деңгей), құрылымды анықтау (танымдық деңгей) және нәтижені ғылыми тұрғыдан түсіндіру (аналитикалық деңгей). Мұндай кешенді бағалау тәсілі білім алушының микродеңгейдегі ғылыми ойлауын, дәлдікке ұмтылуын және кәсіби құзыреттілігін толық әрі объективті түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Микроскопиялық талдау кәсіби даярлықтың интегративті көрсеткіші болып табылады, себебі ол теориялық білім, практикалық дағды және ғылыми ойлауды бір мезетте талап етеді.